Pod koniec lata polski krajobraz potrafi zmienić kolor niemal z dnia na dzień. Tam, gdzie jeszcze niedawno dominowały piaski, sosny i suche trawy, pojawia się fiolet. Wrzosowiska w Polsce nie są może tak słynne jak te w Szkocji, ale potrafią wyglądać równie niezwykle. Co więcej, nie trzeba szukać ich daleko w górach – znajdziemy je na Mazowszu, Kaszubach, Dolnym Śląsku i Pomorzu Zachodnim. Gdzie warto pojechać, kiedy wrzosy zakwitną?

Kiedy kwitną wrzosy w Polsce?

Najlepszy czas na wrzosową wyprawę przypada zwykle na drugą połowę sierpnia i początek września. Właśnie wtedy wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris) potrafi tworzyć rozległe, fioletowe kobierce.

Wiele zależy jednak od pogody. Po gorącym i suchym lecie kwitnienie może wyglądać inaczej niż w chłodniejszym, bardziej wilgotnym roku. Dlatego planując wyjazd, warto obserwować aktualne informacje publikowane przez parki narodowe, nadleśnictwa i parki krajobrazowe.

A kiedy wrzosowiska wyglądają najpiękniej? Spróbuj pojawić się tam wcześnie rano albo przed zachodem słońca. Niskie światło wydobywa fiolet kwiatów, nad roślinami uwijają się owady, a zwykły spacer zaczyna przypominać wyprawę do zupełnie innej krainy.

1. Wydmy Lucynowsko-Mostowieckie – fioletowe Mazowsze

Kto powiedział, że po rozległe wrzosowiska trzeba jechać na drugi koniec Polski? Na wschód od Mostówki na Mazowszu znajdują się Wydmy Lucynowsko-Mostowieckie – jeden z ciekawszych przyrodniczo zakątków regionu.

Piaszczyste wydmy porastają murawy, bory i wrzosowiska. Gdy pod koniec lata wrzosy zaczynają kwitnąć, fiolet spotyka się tutaj z jasnym piaskiem, zielenią sosen i żółknącymi brzozami. Cały chroniony obszar Natura 2000 ma ponad 400 hektarów.

To świetny pomysł na jednodniową wyprawę dla mieszkańców Warszawy i środkowej Polski. Aparat zdecydowanie warto mieć pod ręką.

2. Wrzosy na Kaszubach – fiolet między sosnami i jeziorami

Kaszuby pod koniec lata mają jeszcze jeden kolor poza błękitem jezior i zielenią lasów – fiolet wrzosów.

Jednym z miejsc, w których można ich szukać, jest Park Narodowy „Bory Tucholskie”. Wrzosowiska zajmują tam ponad 36 hektarów i występują przede wszystkim na otwartych terenach, dawnych pasach przeciwpożarowych, poboczach leśnych dróg oraz pod liniami energetycznymi. Na przełomie sierpnia i września wrzos zwyczajny tworzy tam charakterystyczne fioletowe dywany.

Wrzosowiska spotkamy również we Wdzydzkim Parku Krajobrazowym. Pojawiają się między innymi na śródleśnych polanach i terenach, które dawniej służyły jako ekstensywnie użytkowane pastwiska.

I właśnie Kaszuby mają w sobie coś, czego nie da ogromne wrzosowisko na otwartej przestrzeni. Tutaj fiolet pojawia się pomiędzy sosnami, za chwilę znika, a za kolejnym zakrętem może czekać jezioro. To idealny kierunek na spokojny weekend kończącego się lata.

3. Wrzosowisko Przemkowskie – Dolny Śląsk na fioletowo

Są miejsca, w których wrzosy nie stanowią jedynie dodatku do krajobrazu. Wrzosowisko Przemkowskie na Dolnym Śląsku jest jednym z nich.

Otwarte przestrzenie, piaszczyste podłoże, pojedyncze sosny i ciągnący się daleko horyzont sprawiają, że podczas kwitnienia krajobraz nabiera niemal stepowego charakteru. Obszar jest częścią europejskiej sieci Natura 2000 i chroni cenne siedliska związane między innymi z rozległymi wrzosowiskami.

Nie warto przyjeżdżać tu wyłącznie po zdjęcie. Wrzosowisko najlepiej poznaje się powoli. Wystarczy zatrzymać się na kilka minut, żeby usłyszeć brzęczenie owadów i zobaczyć, ile życia kryje się pomiędzy niewielkimi krzewinkami.

4. Diabelskie Pustacie – wrzosy na dawnym poligonie

Sama nazwa brzmi jak zapowiedź miejsca nietypowego. Diabelskie Pustacie w pobliżu Bornego Sulinowa obejmują tereny dawnego poligonu wojskowego. To właśnie jego historia pomogła zachować duże, otwarte przestrzenie, które z czasem pokryły się wrzosowiskami.

Paradoksalnie krajobraz, który wygląda na całkowicie dziki, potrzebuje dziś pomocy człowieka. Bez ochrony czynnej otwarte tereny zaczęłyby zarastać młodymi sosnami, brzozami i innymi drzewami, a wrzosowisko stopniowo ustępowałoby lasowi.

To jedno z tych miejsc, które pokazują, że przyroda nie zawsze jest nieruchomą pocztówką. Krajobraz zmienia się nieustannie – nawet jeśli na pierwszy rzut oka tego nie zauważamy.

5. Wrzosowiska Cedyńskie – fiolet na wzgórzach

Wrzosowisko nie musi być płaskim dywanem ciągnącym się po horyzont. Wrzosowiska Cedyńskie w województwie zachodniopomorskim zachwycają przede wszystkim swoim położeniem.

Rezerwat przyrody o powierzchni ponad 72 hektarów chroni wzgórza morenowe pokryte wrzosowiskami oraz cenną roślinnością ciepłolubną. Dzięki urozmaiconej rzeźbie terenu fioletowe płaty wrzosów można oglądać na zboczach i wzniesieniach.

To zupełnie inny krajobraz niż wrzosowiska dawnych poligonów. Zamiast bezkresnej równiny mamy pagórki, punkty widokowe i charakterystyczny pejzaż zachodniej Polski.

Dlaczego wrzosowiska trzeba chronić?

Patrząc na tysiące kwitnących wrzosów, łatwo pomyśleć, że mamy przed sobą wyjątkowo odporną przyrodę. W rzeczywistości wrzosowiska są siedliskami, które mogą stosunkowo szybko zanikać.

Gdy przestaje istnieć czynnik utrzymujący otwartą przestrzeń, zaczynają pojawiać się krzewy i młode drzewa. Z czasem teren może przekształcić się w las. Dlatego w wielu miejscach prowadzi się ochronę czynną – usuwa nalot drzew, kosi część powierzchni lub stosuje inne zabiegi pozwalające zachować wrzosowiska.

Wrzosy są też ważne dla wielu bezkręgowców. Podczas kwitnienia łatwo zauważyć nad nimi pszczoły, trzmiele i inne owady korzystające z późnoletniego źródła pokarmu.

Jedziesz na wrzosowisko? Zostaw po sobie tylko ślady na szlaku

Fioletowe pole aż prosi się o zdjęcie w samym środku wrzosów. Problem w tym, że podobny pomysł może mieć kilkaset innych osób.

Nie schodź z wyznaczonych tras, jeśli obowiązują takie ograniczenia, nie zrywaj wrzosów i nie rozdeptuj roślin tylko po to, aby zrobić fotografię. Szczególną ostrożność trzeba zachować również z ogniem – suche wrzosowiska są bardzo podatne na pożary.

Najlepszą pamiątką będzie zdjęcie wykonane z istniejącej ścieżki i wspomnienie miejsca, do którego będzie można wrócić za rok.

Gdzie zobaczyć wrzosowiska w Polsce?

Mostówka, Kaszuby, Wrzosowisko Przemkowskie, Diabelskie Pustacie czy Wrzosowiska Cedyńskie pokazują, jak różne mogą być miejsca opanowane przez tę samą niepozorną roślinę.

Jedne przypominają bezkresne fioletowe morze. Inne chowają się między sosnami. Jeszcze inne pokrywają wzgórza albo tereny dawnych poligonów.

I może właśnie dlatego warto zobaczyć więcej niż jedno.

Bo polska jesień nie zawsze zaczyna się od pierwszych złotych liści. Czasami zaczyna się kilka tygodni wcześniej – w chwili, gdy gdzieś pomiędzy lasami całe pole nagle staje się fioletowe.

ksai, fot. Krystyna Sulska