Czy wiesz, że niewielka szczelina pod dachem bloku może być domem ptaka, który pokonuje tysiące kilometrów podczas migracji? Jerzyki doskonale przystosowały się do życia w miastach, wykorzystując budynki jako miejsca lęgowe. Niestety ocieplanie elewacji i zamykanie otworów w stropodachach może pozbawić je schronienia. Jak rozpoznać jerzyki w bloku, chronić ich gniazda i reagować, gdy zagraża im remont?

Dlaczego jerzyki wybierają bloki na miejsca lęgowe?

Jerzyk zwyczajny (Apus apus) to niewielki ptak o ciemnym upierzeniu, rozwidlonym ogonie i charakterystycznych, sierpowatych skrzydłach. Choć przypomina jaskółkę, należy do zupełnie innej rodziny – jerzykowatych. Jego budowa jest doskonale przystosowana do szybkiego i długotrwałego lotu, podczas którego zdobywa pokarm. Krótkie nogi i ostre pazury pozwalają mu natomiast przyczepiać się do pionowych powierzchni, takich jak ściany budynków i skały.

Pierwotnie jerzyki gniazdowały między innymi w szczelinach skalnych i dziuplach. Obecnie chętnie wykorzystują wysokie budynki, które zapewniają im dogodne miejsca do rozrodu. Miejskie zabudowania przypominają pod pewnymi względami naturalne skalne siedliska tych ptaków, oferując wysoko położone i trudno dostępne schronienia. Dzięki temu jerzyki stały się charakterystycznym elementem krajobrazu wielu polskich miast.

Szczególnie atrakcyjne są starsze bloki z otworami w stropodachach, szczelinami elewacji i przestrzeniami pod obróbkami dachowymi. Takie miejsca chronią gniazda przed deszczem, wiatrem i częścią drapieżników. Dodatkową zaletą jest wysokość położenia otworów, która ułatwia jerzykom rozpoczynanie lotu po opuszczeniu gniazda.

Ciekawostka nr 1: Jerzyk może spędzić 10 miesięcy w powietrzu! Badania naukowców z Uniwersytetu w Lund wykazały, że jerzyki potrafią pozostawać w locie niemal przez cały okres poza sezonem lęgowym. W powietrzu zdobywają pokarm, a nawet odpoczywają. Niektóre osobniki wykonują jednak krótkie lądowania.

Gdzie jerzyki zakładają gniazda w blokach?

W przeciwieństwie do jaskółek jerzyki nie budują widocznych, glinianych gniazd pod okapami. Ich miejsca lęgowe często znajdują się głęboko wewnątrz budynku. Gniazdo jest zwykle niewielką konstrukcją z lekkich materiałów zbieranych w locie, takich jak pióra i fragmenty roślin, łączonych śliną. Z zewnątrz można więc dostrzec jedynie otwór, przez który ptak dostaje się do ukrytej komory lęgowej.

Najczęściej wykorzystują:

• otwory prowadzące do stropodachów;
• szczeliny pod krawędziami dachów;
• ubytki i wnęki w elewacji;
• przestrzenie pod obróbkami blacharskimi;
• specjalne skrzynki lęgowe.

Przykład: na osiedlu z wielkiej płyty kilka par jerzyków może wykorzystywać otwory w górnej części elewacji. Po ociepleniu budynku i zasłonięciu otworów ptaki tracą dostęp do miejsc, do których wracały przez kolejne sezony. Jeśli remont przeprowadzono w czasie lęgów, wewnątrz mogą pozostać również jaja lub pisklęta. Natomiast po zakończeniu sezonu zamknięcie tych samych otworów może uniemożliwić ptakom ponowne zasiedlenie budynku wiosną.

Dlatego nawet niewielkie otwory należy sprawdzić przed rozpoczęciem prac remontowych. Szczególnej uwagi wymagają miejsca znajdujące się wysoko pod dachem, ponieważ ich zasiedlenie trudno stwierdzić podczas krótkich oględzin z poziomu ulicy. Pomocne mogą być obserwacje prowadzone w odpowiednich porach dnia przez osobę posiadającą doświadczenie ornitologiczne.

Jak rozpoznać, że jerzyki gniazdują w budynku?

Jerzyki najłatwiej zaobserwować od maja do sierpnia. Latają szybko, często w grupach, wydając charakterystyczne, wysokie okrzyki. Szczególnie widowiskowe są ich przeloty pomiędzy budynkami, podczas których ptaki gwałtownie zmieniają kierunek i z dużą prędkością mijają elewacje. Takie zachowanie można obserwować zwłaszcza w cieplejsze dni, gdy owady są aktywne.

Najważniejszą wskazówką jest regularne wlatywanie ptaków do tych samych szczelin. Jerzyki potrafią z dużą precyzją trafiać do niewielkich otworów, które dla człowieka mogą wydawać się zbyt małe, aby zmieścił się w nich ptak. Powtarzające się wizyty w jednym miejscu, szczególnie w okresie karmienia młodych, są silną przesłanką wskazującą na obecność gniazda.

Skrzydła jerzyka mają rozpiętość nawet 44 cm! Mimo że jego ciało mierzy około 17–18,5 cm, rozpiętość skrzydeł osiąga 40–44 cm. Ich kształt pozwala jerzykom niezwykle sprawnie poruszać się w powietrzu.

Obserwując ptaki, warto zwrócić uwagę na miejsca, w których nagle znikają przy elewacji. Nie należy jednak próbować samodzielnie otwierać szczelin ani zaglądać do gniazd.

Czy gniazda jerzyków są chronione prawem?

Tak. Jerzyk zwyczajny jest w Polsce gatunkiem objętym ochroną ścisłą. Zabronione jest między innymi niszczenie jego jaj, gniazd i chronionych miejsc rozrodu. Ochrona dotyczy również określonych działań prowadzących do niepokojenia ptaków, szczególnie w okresie ich rozrodu. W praktyce oznacza to, że remont elewacji powinien być poprzedzony oceną ryzyka dla występujących tam gatunków.

Co istotne, ochrona siedliska nie kończy się wraz z odlotem jerzyków do Afryki. Jeżeli ptaki regularnie wykorzystują określoną szczelinę jako miejsce lęgowe, jej zamurowanie może naruszać przepisy również zimą. Jerzyki wykazują bowiem dużą wierność miejscom rozrodu i często wracają do nich w kolejnych sezonach. Trwała utrata takiego miejsca może oznaczać konieczność poszukiwania nowego schronienia po powrocie z migracji.

W takich sytuacjach konieczne może być uzyskanie zezwolenia właściwego regionalnego dyrektora ochrony środowiska (RDOŚ). Decyzja określa, czy i na jakich warunkach dopuszczalne jest odstępstwo od zakazów ochrony gatunkowej. Samo posiadanie pozwolenia budowlanego lub zgody na remont nie zastępuje takiego zezwolenia, jeśli jest wymagane.

Ocieplanie bloku a jerzyki – jak chronić ich gniazda?

Termomodernizacja to jedno z najważniejszych zagrożeń dla jerzyków związanych z budynkami. Podczas remontów szczeliny bywają wypełniane materiałem izolacyjnym, a otwory stropodachów zamykane kratkami. Zmiany te mogą całkowicie odciąć dostęp do miejsc wykorzystywanych przez ptaki od wielu lat. Problem jest szczególnie poważny w przypadku budynków, w których gniazduje większa liczba par.

Jeśli wewnątrz przebywają ptaki, może dojść do ich uwięzienia. Nawet gdy budynek jest chwilowo opuszczony, trwała likwidacja miejsc rozrodu może naruszać zakazy ochrony gatunkowej. Szczególnie niebezpieczne jest prowadzenie prac w maju, czerwcu i lipcu, kiedy w szczelinach mogą znajdować się jaja lub młode jerzyki. Dlatego harmonogram robót powinien uwzględniać nie tylko warunki techniczne, ale również wyniki rozpoznania przyrodniczego.

Ekspertyza ornitologiczna przed remontem

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska zaleca przeprowadzenie inwentaryzacji przyrodniczej przed rozpoczęciem prac. Pozwala ona ustalić, czy budynek jest zasiedlony przez chronione ptaki i które jego elementy są wykorzystywane jako miejsca lęgowe. Dobrze przygotowane opracowanie powinno także wskazywać zalecenia dotyczące terminów i sposobu prowadzenia robót.

RDOŚ w Warszawie wskazuje, że obserwacje warto rozpocząć już w roku poprzedzającym remont. Pozwala to ustalić, jakie gatunki występują w budynku, gdzie znajdują się ich siedliska oraz jak zaplanować bezpieczny harmonogram. Wczesne przeprowadzenie kontroli ogranicza ryzyko wykrycia chronionych gniazd dopiero po rozpoczęciu prac budowlanych. Daje też więcej czasu na przygotowanie dokumentacji i uzyskanie ewentualnych zezwoleń.

Przykładowo, jeśli wspólnota planuje ocieplenie bloku jesienią, warto sprawdzić obecność jerzyków już w maju, czerwcu i lipcu, gdy łatwiej zaobserwować ich aktywność przy gniazdach. Kontrole w różnych terminach zwiększają szansę wykrycia stanowisk, które mogłyby pozostać niezauważone podczas jednej wizyty. Jest to szczególnie ważne w dużych budynkach z licznymi otworami i szczelinami.

Jak bezpiecznie przeprowadzić remont?

Prace należy zaplanować na podstawie wyników inwentaryzacji. W miarę możliwości powinny być prowadzone poza okresem rozrodu ptaków, bez niszczenia ich siedlisk. Warto także ustalić, które otwory można zachować i jak zabezpieczyć je przed przypadkowym zamknięciem podczas wykonywania izolacji. Ochrona istniejących miejsc lęgowych jest zazwyczaj korzystniejsza przyrodniczo niż ich likwidacja i późniejsze zastępowanie budkami.

Jeżeli usunięcie chronionych miejsc lęgowych jest nieuniknione, inwestor musi uzyskać wymagane zezwolenia i zrealizować określone w nich warunki, w tym ewentualną kompensację przyrodniczą. Może ona obejmować montaż odpowiednich skrzynek lęgowych lub przygotowanie innych bezpiecznych miejsc rozrodu. Liczba, lokalizacja i konstrukcja takich rozwiązań powinny wynikać z ustaleń specjalisty oraz warunków decyzji administracyjnej.

Samo przesunięcie remontu na zimę nie zwalnia z obowiązku ochrony siedlisk. Choć jerzyków nie ma wtedy w Polsce, miejsca, do których regularnie wracają, nadal mogą podlegać ochronie. Dlatego planowanie prac poza sezonem lęgowym powinno iść w parze z wcześniejszym rozpoznaniem przyrodniczym.

Jerzyki a remont bloku – tabela postępowania

Przedstawione działania pomagają ograniczyć ryzyko zniszczenia siedlisk podczas termomodernizacji. Najważniejsze jest odpowiednio wczesne rozpoznanie sytuacji, ponieważ interwencja rozpoczęta dopiero w trakcie zamykania otworów może być znacznie trudniejsza. Współpraca mieszkańców, zarządcy budynku, wykonawcy i ornitologa pozwala lepiej pogodzić ochronę ptaków z planowanymi robotami.

Co zrobić, gdy robotnicy zamurowują gniazda jerzyków?

Jeżeli zauważysz, że podczas remontu zamykane są otwory wykorzystywane przez jerzyki, nie ignoruj sytuacji. Szczególnie alarmujące jest zasłanianie szczelin, do których ptaki regularnie wlatywały lub z których dobiegają odgłosy piskląt. Szybkie przekazanie informacji osobom odpowiedzialnym za prace może zapobiec trwałemu zamknięciu miejsc lęgowych.

Pięć kroków postępowania:

1. Zapisz dokładny adres budynku i miejsce, w którym znajdują się gniazda.
2. Wykonaj zdjęcia lub nagranie z bezpiecznej odległości.
3. Powiadom kierownika budowy i zarządcę nieruchomości o podejrzeniu obecności chronionych ptaków.
4. Zgłoś podejrzenie naruszenia przepisów do właściwego RDOŚ, a bezpośrednie zagrożenie zwierząt również policji lub straży miejskiej.
5. Nie próbuj samodzielnie rozbierać elewacji ani usuwać zabezpieczeń.

Szybka reakcja może uratować ptaki i zapobiec nielegalnemu zniszczeniu siedliska. W zgłoszeniu warto opisać, kiedy zaobserwowano ptaki, jakie prace są prowadzone i czy istnieje ryzyko ich uwięzienia. Im dokładniejsze informacje otrzymają odpowiednie służby, tym łatwiej będzie ocenić sytuację i podjąć właściwe działania.

Budki lęgowe dla jerzyków – czy pomagają?

Specjalne budki dla jerzyków mogą częściowo rekompensować utratę miejsc lęgowych. Montuje się je zwykle wysoko na budynkach, w miejscach zapewniających swobodny dolot oraz odpowiednie warunki termiczne. Ważne, aby w pobliżu otworu wlotowego nie znajdowały się przeszkody utrudniające ptakom dostęp do skrzynki. Należy również unikać miejsc narażonych na silne przegrzewanie, zwłaszcza na elewacjach intensywnie nasłonecznionych.

Ważne, by ich położenie, konstrukcję i liczbę dostosować do potrzeb gatunku i konkretnego budynku. Jerzyki często gniazdują w sąsiedztwie innych par, dlatego w odpowiednich warunkach można rozważyć zamontowanie kilku skrzynek blisko siebie. Trzeba jednak pamiętać, że nowe miejsca lęgowe nie zawsze są zasiedlane od razu, a ptaki mogą potrzebować czasu na ich odnalezienie.

Budki nie powinny być traktowane jako automatyczne usprawiedliwienie niszczenia istniejących siedlisk. Ich montaż warto zaplanować wspólnie z ornitologiem. Jeżeli zachowanie oryginalnych otworów jest możliwe, powinno być rozważone w pierwszej kolejności, ponieważ jerzyki wykazują silne przywiązanie do znanych miejsc lęgowych.

Ciekawostka nr 3: Jerzyki zwykle mają tylko jeden lęg rocznie!

Samica składa najczęściej 2–3 jaja, a wysiadywanie trwa około 19–25 dni. W Polsce jerzyki pojawiają się zwykle na początku maja i odlatują przeważnie w sierpniu. Utrata jedynego lęgu w sezonie oznacza więc poważną stratę rozrodczą dla danej pary. Rozwój młodych zależy również od warunków pogodowych i dostępności owadów, dlatego okres ich przebywania w gnieździe może się wydłużać.

Dlaczego warto chronić jerzyki w miastach?

Jerzyki żywią się owadami chwytanymi w locie, w tym drobnymi muchówkami. Są częścią naturalnej sieci zależności ekologicznych w mieście. Dzięki swojej obecności wykorzystują zasoby pokarmowe dostępne w przestrzeni powietrznej ponad ulicami, parkami i osiedlami. Ich liczebność może jednak zależeć od dostępności owadów oraz odpowiednich miejsc lęgowych.

Ich ochrona nie musi oznaczać rezygnacji z remontów. Najważniejsze jest odpowiednio wczesne rozpoznanie miejsc lęgowych i zaplanowanie prac z uwzględnieniem przyrody. Zachowanie otworów w stropodachach lub zastosowanie dobrze zaprojektowanych skrzynek lęgowych może pomóc utrzymać obecność jerzyków także po modernizacji budynku. Takie działania pokazują, że poprawa efektywności energetycznej i ochrona dzikich zwierząt nie muszą się wykluczać.

Niewielka szczelina w elewacji może być dla człowieka niezauważalna. Dla jerzyka to miejsce, do którego powraca po wielotysięcznej podróży z Afryki. Właśnie dlatego nawet pozornie drobne elementy budynku mogą mieć duże znaczenie dla miejskiej przyrody. Ich zachowanie pozwala kolejnym pokoleniom ptaków korzystać ze sprawdzonych i bezpiecznych miejsc rozrodu.

Jerzyki należą do najbardziej niezwykłych ptaków spotykanych w polskich miastach. Ich zdolności lotnicze, dalekie migracje i przywiązanie do miejsc lęgowych sprawiają, że zasługują na szczególną uwagę podczas planowania remontów. Ochrona tych ptaków zaczyna się często od zauważenia niewielkiego otworu pod dachem i zrozumienia jego przyrodniczej wartości.

Najczęstsze pytania

Czy jerzyki wracają do tego samego gniazda?

Tak. Jerzyki wykazują dużą wierność miejscom lęgowym i mogą wykorzystywać te same lokalizacje w kolejnych latach. Dlatego trwałe zamknięcie szczeliny po zakończeniu sezonu może uniemożliwić ptakom powrót do znanego miejsca rozrodu.

Czy można zamurować otwory po odlocie jerzyków?

Nie bez sprawdzenia sytuacji prawnej. Otwory będące chronionymi siedliskami mogą podlegać ochronie przez cały rok, a ich trwałe zamknięcie może wymagać zezwolenia. Przed rozpoczęciem prac warto więc ustalić, czy dany otwór był wykorzystywany przez ptaki w poprzednim sezonie.

Kiedy jerzyki przylatują do Polski?

Zwykle na początku maja, a większość opuszcza Polskę w sierpniu. Terminy zależą od warunków pogodowych i przebiegu sezonu. W sprzyjających okolicznościach pierwsze osobniki mogą pojawiać się wcześniej, a część ptaków pozostawać dłużej.

Gdzie zgłosić niszczenie gniazd jerzyków?

Do właściwej regionalnej dyrekcji ochrony środowiska. W przypadku bezpośredniego zagrożenia ptaków można również powiadomić policję lub straż miejską. W zgłoszeniu warto podać dokładny adres budynku i dołączyć dokumentację potwierdzającą obecność ptaków.

Źródła

1. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, „Ochrona ptaków podczas prac termomodernizacyjnych” – gov.pl.
2. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie, „Termomodernizacja budynków a ochrona zwierząt” – gov.pl.
3. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Katowicach, „Odloty jerzyków” – gov.pl.
4. Hedenström A. i współautorzy (2016), „Annual 10-Month Aerial Life Phase in the Common Swift Apus apus”, Current Biology, 26(22), 3066–3070.
5. Encyklopedia Leśna – „Jerzyk”, charakterystyka biologii i rozrodu gatunku.

Artykuł ma charakter edukacyjny. W konkretnych przypadkach kwestie zezwoleń i ochrony siedlisk należy konsultować z właściwym RDOŚ.