Buraki pastewne to soczysta pasza objętościowa, która może być wartościowym uzupełnieniem żywienia bydła, owiec, kóz, a w określonych systemach również trzody chlewnej. Korzenie zawierają dużo wody i łatwo przyswajalnych węglowodanów, dlatego dobrze sprawdzają się jako pasza energetyczna. Nie mogą jednak stanowić jedynej podstawy dawki. Jak prawidłowo wykorzystać buraki pastewne w żywieniu zwierząt?

Buraki pastewne – co to za pasza?

Burak pastewny (Beta vulgaris) jest rośliną korzeniową uprawianą przede wszystkim z przeznaczeniem na paszę dla zwierząt gospodarskich. W porównaniu z burakiem cukrowym tworzy zwykle większy korzeń, który często częściowo wystaje ponad powierzchnię gleby. Ułatwia to zbiór.

Z żywieniowego punktu widzenia najważniejszą cechą buraków pastewnych jest wysoka zawartość wody. Świeże korzenie zawierają przeciętnie około 15–20% suchej masy. W jednym z opracowań Instytutu Zootechniki dla buraków pastewnych podano około 17,4% suchej masy oraz 1,5% białka ogólnego w świeżej masie.

Dużą część suchej masy stanowią łatwo fermentujące węglowodany, w tym cukry. Z tego powodu buraki są przede wszystkim paszą energetyczną, a nie białkową.

Dla jakich zwierząt nadają się buraki pastewne?

Największe znaczenie mają w żywieniu bydła. Mogą być podawane zarówno bydłu mlecznemu, jak i opasowemu. Dostarczają łatwo dostępnej energii i poprawiają smakowitość dawki, dzięki czemu bywają chętnie pobierane razem z innymi paszami objętościowymi.

Buraki pastewne mogą być również wykorzystywane w żywieniu owiec i kóz. W tym przypadku szczególnie ważne jest rozdrobnienie dużych korzeni oraz stopniowe przyzwyczajanie zwierząt do nowej paszy.

Dawniej buraki znacznie częściej wykorzystywano także w gospodarczym żywieniu trzody chlewnej. Obecnie ich znaczenie jest mniejsze ze względu na dominację pełnoporcjowych mieszanek paszowych, ale w niektórych gospodarstwach nadal mogą stanowić uzupełnienie dawki.

Jak podawać buraki pastewne bydłu?

Po wykopaniu buraki należy przede wszystkim oczyścić z nadmiaru ziemi, kamieni i zanieczyszczeń. Bardzo duże korzenie warto rozdrobnić. Ułatwia to pobieranie paszy i zmniejsza ryzyko zadławienia.

Najważniejsza jest jednak zasada stopniowego wprowadzania buraków do dawki pokarmowej. Zwierzę, które wcześniej ich nie otrzymywało, nie powinno od razu dostać dużej ilości korzeni.

Dlaczego?

Buraki zawierają dużo szybko fermentujących węglowodanów. Zbyt gwałtowne zwiększenie ich udziału może zaburzyć pracę żwacza i zwiększyć ryzyko kwasicy. Zalecenia dotyczące żywienia bydła burakami pastewnymi wskazują na potrzebę stopniowego przyzwyczajania mikroorganizmów żwacza do paszy bogatej w cukry.

Jednocześnie zwierzęta powinny otrzymywać paszę bogatą we włókno strukturalne, na przykład:

• siano,
• słomę,
• sianokiszonkę,
• inne dobrej jakości pasze objętościowe.

Nie należy więc traktować buraków jako zamiennika całej dawki objętościowej.

Z czym łączyć buraki pastewne?

Sam korzeń buraka jest paszą stosunkowo ubogą w białko. Jeżeli ma stanowić większą część dawki, potrzebne jest jej odpowiednie zbilansowanie.

W żywieniu bydła buraki można łączyć m.in. z sianokiszonką, kiszonką z traw, sianem czy słomą. W zależności od potrzeb produkcyjnych zwierzęcia konieczne może być również zastosowanie pasz białkowych oraz odpowiednio dobranej mieszanki mineralno-witaminowej.

Warto wiedzieć: wysoka wartość energetyczna buraków nie oznacza, że można bez ograniczeń zwiększać ich ilość. Szczególnie u przeżuwaczy należy zwracać uwagę na równowagę między łatwo fermentującymi cukrami, białkiem, składnikami mineralnymi i włóknem. DairyNZ wskazuje m.in. na stosunkowo niską zawartość białka, włókna, wapnia i fosforu w samych korzeniach.

Czy buraki trzeba kroić przed podaniem?

Nie zawsze. Dorosłe bydło może radzić sobie z mniejszymi korzeniami w całości, jednak duże buraki bezpieczniej rozdrobnić przed skarmianiem. Ma to szczególne znaczenie w przypadku młodszych zwierząt, owiec oraz kóz.

Rozdrabniacz do buraków pozwala również łatwiej wymieszać korzenie z pozostałymi składnikami dawki.

Nie należy natomiast podawać buraków:

• zgniłych,
• silnie spleśniałych,
• zanieczyszczonych dużą ilością ziemi,
• zepsutych podczas przechowywania.

Pleśń i procesy gnilne nie są sposobem na „zmiękczenie” paszy. Zepsute korzenie należy usunąć.

Jak przechowywać buraki pastewne?

Jedną z zalet buraków pastewnych jest możliwość przechowywania ich przez zimę. Tradycyjnie wykorzystuje się do tego kopce, ale korzenie mogą być również magazynowane w odpowiednio przygotowanych budynkach gospodarskich.

Najważniejsza jest ochrona przed silnym mrozem, przegrzewaniem i nadmierną wilgocią. Do przechowywania powinny trafiać zdrowe, możliwie nieuszkodzone korzenie. Skaleczenia powstałe podczas zbioru sprzyjają rozwojowi procesów gnilnych.

Stan przechowywanych buraków warto regularnie kontrolować i usuwać sztuki wykazujące oznaki zepsucia.

Buraki pastewne czy kiszonka z kukurydzy?

Nie są to pasze, które należy traktować jako bezpośrednie zamienniki. Kiszonka z kukurydzy zawiera więcej suchej masy i jest podstawową paszą objętościową w wielu gospodarstwach utrzymujących bydło.

Burak pastewny zawiera natomiast dużo wody i łatwo dostępnych węglowodanów. Może więc uzupełniać dawkę opartą na innych paszach, zwiększać jej smakowitość i dostarczać dodatkowej energii.

W polskich opracowaniach dotyczących żywienia bydła mięsnego buraki pastewne wymieniane są jako jedno ze źródeł energii oraz pasza możliwa do wykorzystania w zimowym opasie bydła.

Czy warto uprawiać buraki pastewne na paszę?

Buraki pastewne straciły część dawnego znaczenia wraz z rozwojem żywienia opartego na kiszonce z kukurydzy i gotowych mieszankach paszowych. Nie oznacza to jednak, że stały się paszą bezwartościową.

W gospodarstwach mających odpowiednie warunki do ich uprawy i przechowywania mogą być ciekawym elementem własnej bazy paszowej. Dostarczają energii, są chętnie pobierane przez zwierzęta i pozwalają zwiększyć różnorodność dawki zimowej.

Trzeba jednak pamiętać o ich największych ograniczeniach: małej zawartości białka i włókna oraz dużej ilości łatwo fermentujących cukrów. Dlatego o wartości buraków pastewnych decyduje nie tylko ich plon, lecz także umiejętne połączenie ich z pozostałymi paszami w gospodarstwie.

Źródła

1. Potępka A. (2011), „Żywienie królików na małych fermach”, Wiadomości Zootechniczne, Instytut Zootechniki PIB – zestawienie składu chemicznego popularnych pasz, w tym buraków pastewnych.
2. Bilik K., Strzetelski J. (2014), „Żywienie bydła mięsnego w warunkach chowu ekologicznego z uwzględnieniem badań Instytutu Zootechniki PIB”, Wiadomości Zootechniczne, R. LII, nr 3, s. 23–44.
3. Świątkiewicz M., „Żywienie świń”, Instytut Zootechniki PIB – opracowanie dotyczące krajowych pasz i historycznego wykorzystania buraków pastewnych w żywieniu trzody chlewnej.
4. DairyNZ, „Feeding fodder beet” – zasady żywienia bydła burakiem pastewnym, bilansowanie dawki i stopniowe wprowadzanie paszy.
5. DairyNZ, „Fodder Beet overview” – charakterystyka buraka pastewnego jako wysokoenergetycznej paszy dla bydła.

fot. ai