Kaszuby to jeden z tych regionów Polski, w których przyroda potrafi zatrzymać człowieka na dłużej. Sosnowe lasy, brzozy wyrastające pośród wrzosowisk, miękkie kobierce mchów i fantazyjne porosty tworzą krajobraz, który warto oglądać nie tylko z daleka. Czasem najciekawsze rzeczy znajdują się dosłownie pod naszymi stopami. Wystarczy na chwilę zwolnić i zamiast patrzeć wyłącznie przed siebie, przyjrzeć się leśnemu runu, korze drzew czy staremu kawałkowi drewna. Właśnie tam kryje się niewielki, ale niezwykle różnorodny świat. Zapraszam Cię na spacer po roślinności Kaszub – od leśnego runa po brzegi jezior.

Co wyróżnia roślinność Kaszub?

Kaszuby kojarzymy przede wszystkim z jeziorami, pagórkowatym krajobrazem i rozległymi lasami. Jednak podczas spaceru szybko można zauważyć, że tutejsza przyroda jest znacznie bardziej różnorodna. Obok borów sosnowych występują lasy z udziałem brzóz i innych drzew liściastych, tereny podmokłe, torfowiska, łąki oraz suche i nasłonecznione siedliska, na których pojawiają się wrzosy. Dobrym przykładem tej różnorodności jest Kaszubski Park Krajobrazowy, zajmujący 33 202 ha. Według danych parku około 42% jego powierzchni zajmują lasy, około 10% wody, a 4% torfowiska.

Duże znaczenie ma polodowcowa historia Kaszub. Liczne zagłębienia terenu wypełniły się wodą, tworząc jeziora, natomiast na bardziej piaszczystych i ubogich glebach dobrze radzą sobie sosny oraz roślinność charakterystyczna dla kwaśnych siedlisk. Krajobraz Pojezierza Kaszubskiego kształtują między innymi wysoczyzny morenowe, wzgórza oraz rynny polodowcowe powstałe podczas ostatniego zlodowacenia. Najwyższym punktem Kaszubskiego Parku Krajobrazowego jest Wieżyca osiągająca 328,6 m n.p.m.

Właśnie dlatego podczas jednej wycieczki możemy przejść od brzegu jeziora przez zacieniony las, a kilkanaście minut później znaleźć się pośród fioletowych wrzosów. Różnorodność siedlisk przekłada się również na bogactwo gatunkowe – flora naczyniowa Kaszubskiego Parku Krajobrazowego jest szacowana na około 700–800 gatunków. Na liście roślin prawnie chronionych, zagrożonych i rzadkich stwierdzonych na obszarze parku wyszczególniono aż 190 taksonów.

Źródło danych: Kaszubski Park Krajobrazowy – „O parku” oraz materiały dotyczące ochrony gatunkowej roślin, zwierząt i grzybów.

Kaszubskie wrzosowiska – fioletowe dywany pod koniec lata

Jednym z najbardziej efektownych elementów kaszubskiego krajobrazu są wrzosowiska. Gdy zakwita wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris), niepozorne przez większą część roku krzewinki zmieniają fragmenty lasów i otwartych terenów w fioletowe dywany. Wrzos zwyczajny należy do rodziny wrzosowatych (Ericaceae) i osiąga zwykle od około 20 do 80 cm wysokości. Według Lasów Państwowych jego okres kwitnienia przypada przede wszystkim na miesiące od sierpnia do października.

Szczególnie pięknie wyglądają w towarzystwie sosen i brzóz. Biała kora brzozy, ciemna zieleń drzew iglastych i intensywna barwa wrzosów tworzą jeden z najbardziej charakterystycznych obrazów późnego lata na Kaszubach. Takie zestawienie nie jest wyłącznie kwestią krajobrazu – suche wrzosowiska rozwijają się przede wszystkim na ubogich, kwaśnych i piaszczystych podłożach. W Polsce bardzo często związane są z kompleksami borów sosnowych.

Wrzos jest niewysoką, zimozieloną krzewinką dobrze radzącą sobie na ubogich i kwaśnych glebach. Jego drobne kwiaty są również źródłem pożytku dla wielu owadów. Jest rośliną owadopylną, a jej liczne, bardzo drobne nasiona mogą być rozsiewane przy udziale wiatru. Wrzos pozostaje zielony również poza okresem kwitnienia, dzięki czemu jest obecny w krajobrazie przez cały rok.

Wrzosowisko to nie tylko piękny dywan kwitnących wrzosów. To także ważne siedlisko dla wielu owadów, pająków, drobnych zwierząt i innych roślin. Wśród roślin charakterystycznych dla suchych wrzosowisk Główny Inspektorat Ochrony Środowiska wymienia między innymi kostrzewę owczą (Festuca ovina), mietlicę pospolitą (Agrostis capillaris), fiołka psiego (Viola canina) czy mącznicę lekarską (Arctostaphylos uva-ursi). Ważną częścią tego siedliska jest także warstwa mchów i porostów, dlatego przyglądając się wrzosowisku z bliska, możemy odkryć znacznie więcej niż sam wrzos.

Źródło informacji: Lasy Państwowe – „Wrzos pospolity”; Główny Inspektorat Ochrony Środowiska – monitoring siedliska 4030 „Suche wrzosowiska”.

Lasy pełne mchów – zielony świat pod stopami

Kaszubskie lasy mają jeszcze jedną cechę, którą trudno oddać na zdjęciu: miękkość leśnego runa. W niektórych miejscach mchy pokrywają niemal całą widoczną powierzchnię gleby, pniaków i fragmentów martwego drewna. Tworzą niewysoką zieloną warstwę, która całkowicie zmienia charakter lasu. Szczególnie pięknie wygląda połączenie zielonego mchu, fioletowych wrzosów i młodych sosen.

W wielu miejscach mchy tworzą grube, intensywnie zielone kobierce. Patrząc na nie, można odnieść wrażenie, że ziemię pokrywa ogromny miękki dywan. Jest to jedno z tych doświadczeń, które podczas wędrówki działają nie tylko na wzrok, ale także na wyobraźnię i zmysł dotyku.

Aż chciałoby się sprawdzić taki leśny dywan bosą stopą. Warto jednak pamiętać, że to żywe organizmy tworzące ważną część leśnego ekosystemu. Najlepiej więc obserwować go z istniejącej ścieżki i nie deptać większych skupisk. W zwartej warstwie mchu znajdują schronienie liczne niewielkie bezkręgowce i mikroorganizmy.

Mchy nie mają typowych korzeni charakterystycznych dla roślin naczyniowych, a wodę mogą pobierać dużą powierzchnią swojego ciała. Dzięki temu bardzo szybko reagują na zmiany wilgotności otoczenia.

Mchy potrafią zatrzymywać dużo wilgoci, tworzą mikrośrodowisko dla drobnych organizmów i uczestniczą w obiegu wody w ekosystemie. Niewielkie z pozoru rośliny mają więc znacznie większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Warstwa mszysta ogranicza również szybkie wysychanie powierzchni gleby i może stopniowo oddawać zgromadzoną wodę do otoczenia. Wraz z próchnicą, korzeniami roślin i martwym drewnem jest częścią systemu odpowiedzialnego za zatrzymywanie wody w lesie.

Dobrym przykładem silnie zalesionej części Kaszub jest Wdzydzki Park Krajobrazowy. Jego powierzchnia wynosi obecnie 18 046,12 ha, a lasy i zadrzewienia zajmują około 63,8% powierzchni parku. Wody stanowią kolejne około 12,7%, dlatego las i jezioro są tutaj dwoma wyjątkowo silnie związanymi elementami krajobrazu. Wdzydzki Park Krajobrazowy od 2010 roku znajduje się również w granicach Rezerwatu Biosfery „Bory Tucholskie”.

Źródło danych: Wdzydzki Park Krajobrazowy – informacje o zagospodarowaniu przestrzennym oraz charakterystyce parku.

Porosty – miniaturowy świat kaszubskich lasów

Jeszcze niżej, na kawałkach drewna, pniach oraz przy powierzchni ziemi, można dostrzec porosty. Z daleka przypominają czasem szarawy nalot. Wystarczy jednak przyjrzeć się im z bliska, aby zobaczyć niezwykłe struktury przypominające kielichy, niewielkie krzewinki albo rozgałęzione koralowce. Porosty mogą występować między innymi na korze drzew, murszejącym drewnie, glebie, kamieniach i skałach. Ich plechy przybierają formy skorupiaste, listkowate, łuseczkowate, krzaczkowate, a nawet nitkowate.

Co ciekawe, porosty nie są roślinami. Są układem tworzonym przede wszystkim przez grzyba oraz partnera zdolnego do fotosyntezy – glon lub sinicę. Z tego względu porosty określa się także jako grzyby zlichenizowane. Współpraca organizmów pozwala im zasiedlać miejsca, w których wiele innych form życia miałoby trudności z przetrwaniem.

Niektóre gatunki porostów są także wykorzystywane jako bioindykatory jakości powietrza, ponieważ różnią się wrażliwością na zanieczyszczenia. Nie oznacza to jednak, że każdy porost automatycznie świadczy o idealnie czystym powietrzu. Do właściwej oceny potrzebna jest wiedza o konkretnych gatunkach, ich liczebności oraz warunkach środowiskowych. Samo znalezienie pojedynczej plechy porostu nie powinno więc być traktowane jako profesjonalny pomiar jakości powietrza.

Twoje następne leśne wyjście może więc zamienić się w małe przyrodnicze safari. Zamiast patrzeć wyłącznie na korony drzew, wystarczy pochylić się nad fragmentem starego drewna. W przypadku porostów warto jednak zachować ostrożność podczas oznaczania gatunków – nawet specjaliści nie zawsze mogą dokonać pewnej identyfikacji wyłącznie na podstawie fotografii. Czasami konieczne jest badanie mikroskopowe lub wykorzystanie odpowiednich reakcji chemicznych.

Źródło informacji: Lasy Państwowe – „Porosty naszych lasów” oraz materiały dotyczące bioindykatorów.

Co można zobaczyć podczas spaceru po Kaszubach?

5 rzeczy, na które warto zwrócić uwagę w kaszubskim lesie

1. Spójrz pod nogi – niewielki fragment leśnego runa może być światem mchów, porostów i drobnych roślin. Czasami kilkadziesiąt centymetrów leśnego podłoża kryje więcej ciekawych form niż cały widok przed nami.
2. Obserwuj martwe drewno – powalone pnie i stare gałęzie są ważnym siedliskiem wielu organizmów. Z czasem pojawiają się na nich grzyby, porosty i mchy, a samo drewno staje się częścią obiegu materii w lesie.
3. Szukaj wrzosów pod koniec lata – wtedy ich fioletowe kwiaty najmocniej zmieniają krajobraz. Warto patrzeć również pomiędzy krzewinkami, ponieważ właśnie tam można dostrzec mchy, porosty i inne rośliny wrzosowisk.
4. Przyjrzyj się granicy lasu – to właśnie tam często spotykają się brzozy, sosny, trawy i wrzosy. Zmieniające się nasłonecznienie i wilgotność sprawiają, że strefa pomiędzy lasem a terenem otwartym może być szczególnie różnorodna.
5. Zajrzyj nad jezioro – kaszubska roślinność nie kończy się w lesie. Brzegi jezior tworzą kolejne, zupełnie inne siedliska. W wybranych kaszubskich zbiornikach występują nawet rośliny charakterystyczne dla niezwykle cennych jezior lobeliowych.

Lasy i jeziora – przyroda Kaszub tworzy jedną całość

Trudno mówić o roślinności Kaszub bez wspomnienia o wodzie. Jeziora, niewielkie cieki, mokradła i lasy są elementami jednego krajobrazu. Roślinność pomaga zatrzymywać wodę w środowisku, ogranicza erozję gleby i tworzy miejsca życia dla niezliczonych organizmów. Ogromne znaczenie mają również leśna gleba, próchnica, systemy korzeniowe, mchy i pozostające w lesie martwe drewno. Razem wpływają na lokalny obieg wody i warunki panujące przy powierzchni ziemi.

Kaszubskie jeziora wydają się naturalnym dopełnieniem tutejszych lasów. Warto jednak pamiętać, że jakość wody może różnić się pomiędzy poszczególnymi zbiornikami i zależy między innymi od ich otoczenia oraz działalności człowieka. Sam Kaszubski Park Krajobrazowy wyróżnia się wyjątkowo dużą liczbą zbiorników – oficjalne materiały parku wskazują 48 jezior o powierzchni większej niż 1 ha oraz około 500 mniejszych zbiorników. Tak duża liczba jezior jest bezpośrednio związana z polodowcową historią tego krajobrazu.

Szczególną przyrodniczą ciekawostką są jeziora lobeliowe – zbiorniki o wodach ubogich w składniki pokarmowe, w których występują wyspecjalizowane rośliny. Według planu ochrony Kaszubskiego Parku Krajobrazowego współcześnie zachowały się na jego terenie dwa jeziora reprezentujące to siedlisko: Jezioro Kamienne i Jezioro Folwarczne. Charakterystycznymi gatunkami takich jezior są między innymi lobelia jeziorna (Lobelia dortmanna), poryblin jeziorny (Isoëtes lacustris) i brzeżyca jednokwiatowa (Littorella uniflora). Siedliska te są szczególnie wrażliwe na eutrofizację, czyli nadmierne wzbogacanie wód w składniki pokarmowe.

Źródło informacji: Kaszubski Park Krajobrazowy oraz Plan ochrony KPK – operat ochrony siedlisk przyrodniczych, szaty roślinnej i grzybów.

Można tę zależność przedstawić bardzo prosto:

las → gleba i mchy → zatrzymywanie wody → jeziora i mokradła → siedliska → różnorodność biologiczna

Oczywiście w rzeczywistym ekosystemie zależności są znacznie bardziej skomplikowane. Prosty schemat dobrze jednak pokazuje, że lasu, jeziora czy mokradła nie można traktować jak całkowicie oddzielnych światów – zmiana jednego elementu może wpływać na pozostałe. Właśnie ta sieć powiązań jest jednym z powodów, dla których ochrona całych siedlisk jest równie ważna jak ochrona pojedynczych gatunków.

Jak podziwiać kaszubską roślinność i jej nie niszczyć?

Najlepszą pamiątką ze spotkania z kaszubską przyrodą jest zdjęcie. Nie warto zrywać nieznanych roślin, zabierać mchów czy odrywać porostów od drewna. Szczególnie na delikatnych siedliskach dobrze trzymać się istniejących ścieżek i zostawić miejsce w takim stanie, w jakim je zastaliśmy. Wiele niewielkich organizmów rozwija się bardzo powoli, dlatego uszkodzenie fragmentu runa czy porostu może pozostawić ślad znacznie dłużej niż sam pobyt turysty w lesie. Dodatkową ostrożność należy zachować w rezerwatach przyrody i innych miejscach objętych ochroną.

Kaszuby uczą też czegoś jeszcze: w przyrodzie warto czasem przestać patrzeć przed siebie i spojrzeć pod nogi. Kilkucentymetrowy porost na starej gałęzi może okazać się równie fascynujący jak rozległe wrzosowisko. A miękki kobierzec mchów, fioletowe wrzosy, sosny i brzozy razem tworzą krajobraz, do którego naprawdę chce się wracać. Dopiero obserwowanie przyrody w różnych skalach pozwala zobaczyć, jak wiele organizmów współtworzy pozornie zwyczajny fragment lasu. I być może właśnie dlatego kolejny spacer tą samą ścieżką nigdy nie musi wyglądać tak samo.

Źródła informacji

1. Kaszubski Park Krajobrazowy – „O parku”: powierzchnia KPK, struktura użytkowania terenu, obszary Natura 2000.
2. Kaszubski Park Krajobrazowy – „Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów”: dane dotyczące flory naczyniowej, gatunków rzadkich, chronionych, górskich i reliktów lodowcowych.
3. Pomorski Zespół Parków Krajobrazowych – materiały informacyjne o Kaszubskim Parku Krajobrazowym: ukształtowanie terenu, jeziora, Wieżyca oraz polodowcowy charakter krajobrazu.
4. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Państwowy Monitoring Środowiska – siedlisko przyrodnicze 4030 „Suche wrzosowiska”: charakterystyka siedliska, gatunki typowe, monitoring i stan ochrony.
5. Lasy Państwowe – „Wrzos pospolity”: charakterystyka Calluna vulgaris, wysokość, okres kwitnienia, wymagania siedliskowe i sposób rozmnażania.
6. Lasy Państwowe – „Porosty naszych lasów” oraz materiały dotyczące bioindykatorów: budowa porostów, formy plechy, oznaczanie gatunków i wykorzystanie porostów jako organizmów wskaźnikowych.
7. Wdzydzki Park Krajobrazowy – „Zagospodarowanie przestrzenne” i „O parku”: powierzchnia WPK, udział lasów i wód oraz informacje o Rezerwacie Biosfery „Bory Tucholskie”.
8. Plan ochrony Kaszubskiego Parku Krajobrazowego – operat ochrony siedlisk przyrodniczych, szaty roślinnej i grzybów: jeziora lobeliowe, Jezioro Kamienne, Jezioro Folwarczne oraz gatunki charakterystyczne dla siedliska 3110.

ksai, fot. Krystyna Sulska