Uprawy ozime to podstawa polskiego rolnictwa – zajmują największy areał w strukturze zasiewów i stanowią fundament krajowej produkcji zbożowej i oleistej. Jesienne siewy, zimowy spoczynek i wiosenne wznowienie wegetacji – to cykl, który wymaga od rolnika wiedzy, doświadczenia i terminowości. Poznaj najważniejsze rośliny ozime uprawiane w Polsce, ich wymagania oraz tajniki udanego zimowania.
Czym są rośliny ozime?
Rośliny ozime to uprawne rośliny jednoroczne, które do przejścia całego cyklu rozwojowego potrzebują okresu niskich temperatur – jarowizacji. Wysiewane jesienią rozpoczynają wegetację przed zimą, zimują pod pokrywą śnieżną i wznawiają rozwój wiosną. Dzięki temu mogą wcześniej korzystać z wody po stopionym śniegu, co przekłada się na wyższe plony niż w przypadku form jarych.
W strukturze zasiewów w Polsce uprawa zbóż ozimych ma największy udział. Wynika to z najlepszych uwarunkowań klimatyczno-glebowych do uprawy tej grupy roślin w naszym kraju – ich potrzeby termiczne, glebowe oraz wodne idealnie wpisują się w charakter polskiego klimatu.
Pszenica ozima – królowa polskich pól
Wymagania i stanowisko
Pszenica ozima ma najwyższe wymagania glebowe spośród wszystkich zbóż ozimych. Zaleca się ją uprawiać na podłożach kompleksu pszennego bardzo dobrego i dobrego, klasy bonitacyjnej od I do IIIb. Optymalne pH oscyluje w granicach 5,5-7,5. Pszenica wymaga również dużo azotu oraz dobrego zabezpieczenia w fosfor i potas.
Dobrym przedplonem są rośliny bobowate oraz rzepak ozimy. Rzepak pozostawia w glebie bogate w potas resztki pożniwne oraz wcześnie zwalnia pole, pozwalając na właściwe przygotowanie stanowiska pod siew pszenicy.
Według danych GUS, ponad 60% powierzchni upraw zbóż w Polsce stanowią zboża ozime – w tym przede wszystkim pszenica ozima, żyto i pszenżyto. To pokazuje, jak ważną rolę w krajowym rolnictwie odgrywają siewy jesienne.
Kiedy siać pszenicę ozimą?
Przeważnie pszenicę ozimą uprawia się między 15 września a 15 listopada, choć dokładny termin zależy od regionu. Na północnym wschodzie pszenica ozima powinna być wysiewana już w okolicach 16 września, na południowym zachodzie dopiero do 16 października. W przypadku pszenicy korzystniejsze jest spóźnienie się z terminem niż siew przedwczesny, choć oczywiście wiąże się to z nieco mniejszym plonem. Pszenica bowiem ma zdolność dokrzewiania się wiosną, co pozwala jej częściowo nadrobić jesienne zaległości.
Zimowanie pszenicy
Przed zimą pszenica może rozpocząć krzewienie, a w okresie wzrostu wiosennego kontynuuje ten proces. Pszenica dobrze odżywiona zdecydowanie lepiej przetrwa niekorzystne warunki podczas zimy i zagwarantuje dobry start z pierwszymi oznakami wiosny.
Rzepak ozimy – złoto polskich pól
Wymagania i przygotowanie
Rzepak ozimy to najważniejsza roślina oleista w Polsce – jego uprawy zajmują 95% powierzchni upraw wszystkich roślin oleistych. Rzepak ma wysokie wymagania pokarmowe i wymaga zastosowania nawozów z borem, cynkiem, magnezem, manganem, miedzią, molibdenem i siarką.
Aż 95% całkowitej powierzchni zasiewów rzepaku w Polsce stanowi rzepak ozimy, ze względu na wyższe plony, lepsze wykorzystanie wilgoci i wcześniejszy zbiór niż w przypadku rzepaku jarego.
Terminy siewu rzepaku
Termin siewu rzepaku ozimego zależy od regionu. W północno-wschodniej części Polski siew można rozpocząć już 5-10 sierpnia, w Polsce centralnej około 20 sierpnia, natomiast w części zachodniej 25-30 sierpnia. Optymalne terminy można wydłużać nawet do połowy września, szczególnie przy stosowaniu odmian mieszańcowych.
Zimowanie rzepaku
Do wytworzenia odpowiedniej rozety liściowej składającej się z 8-12 liści, grubej szyjki korzeniowej i długiego korzenia rzepak potrzebuje około 70-80 dni wegetacji ze średnią temperaturą dobową powyżej 5°C. To właśnie od tego, jak rzepak przygotował się do zimy, zależy jego kondycja wiosenna i ostateczny plon. Przy zachowaniu optymalnych terminów rzepak wchodzi w okres zimowy z rozetą 6-8 wykształconych liści i grubą szyjką korzeniową około 1-2 cm, co korzystnie wpływa na jego zimowanie.
Żyto ozime – zboże na słabsze gleby
Najmniejsze wymagania glebowe
Żyto ze wszystkich zbóż ozimych ma najmniejsze wymagania glebowe. Można je uprawiać na glebach słabszych kompleksów, choć często uprawia się je także na glebach lepszych. Ze względu na silnie rozbudowany system korzeniowy, a przez to lepszą gospodarkę wodną, żyto jest mniej wrażliwe niż pszenica czy pszenżyto na niedobory wody występujące późną wiosną.
Jakie rośliny ozime wysiewać – terminy dla żyta
W północno-wschodniej Polsce siewy żyta rozpocząć można już od 5 września, w Polsce centralnej oraz południowo-wschodniej żyto powinno zostać zasiane do 25 września, a na zachodzie jest to późniejszy termin – 20-30 września. Żyto jest mało tolerancyjne na opóźnienie siewu i powinno przed zimą osiągnąć fazę pełni krzewienia.
Specyfika zimowania
Żyto krzewi się głównie w okresie jesiennym i ma ograniczoną możliwość wiosennego dokrzewiania. Wiosną żyto właściwie nie krzewi się i od razu idzie we wzrost wydłużeniowy – ile uzyska rozkrzewień do zimy, tyle będzie miało pędów kłosonośnych i kłosów wiosną. Jednocześnie żyto ma ze zbóż ozimych najlepszą zimotrwałość.
Jęczmień ozimy – delikatne, ale wczesne zboże
Wymagania i mrozoodporność
Jęczmień ozimy to jedno z najczęściej wymarzających zbóż ozimych, dlatego wybierając odmianę należy kierować się mrozoodpornością. Rośliny w dobrej kondycji, w fazie pełni krzewienia są odporne na działanie niskich temperatur. Przy braku okrywy śnieżnej spadek temperatury do -12 do -15°C nie powinien spowodować trwałych uszkodzeń. Przy okrywie śnieżnej jęczmień ozimy wytrzymuje jeszcze niższe temperatury do -25°C.
Jęczmień zaleca się uprawiać na glebach kompleksu pszennego bardzo dobrego i dobrego, żytniego bardzo dobrego oraz zbożowo-pastewnego mocnego. Jest wrażliwy na kwaśny odczyn gleby.
Choć jęczmień ozimy daje bardzo wczesne plony i pozwala szybko zwolnić pole, to jest też najbardziej wrażliwy na przymrozki – z tego powodu rolnicy często wybierają odmiany o wysokiej zimotrwałości lub mieszanki.
Kiedy siać jęczmień
Teoretycznie i praktycznie siewy zbóż ozimych należy rozpocząć od jęczmienia ozimego, który jest najdelikatniejszym ze wszystkich gatunków. W terminie od 5 do 15 września jęczmień powinien być wysiany na wschodzie i północnym-wschodzie kraju, w centrum kraju od 10 do 18 września, a na zachodzie Polski i południu do 20 września. Jęczmień bardzo dobrze się krzewi, ale potrzebuje dość długiego okresu jesiennego do wytworzenia mocnego systemu korzeniowego.
Pszenżyto ozime – kompromis między pszenicą a żytem
Uniwersalne zboże
Pszenżyto ozime ma mniejsze wymagania glebowe niż jęczmień i pszenica, ale większe niż żyto. Najlepiej uprawiać je na glebach kompleksu pszennego bardzo dobrego i dobrego, żytniego bardzo dobrego, pszennego górskiego i zbożowego oraz zbożowo-pastewnego mocnego. Pszenżyto najlepiej plonuje na kompleksach pszennych, ale w miarę pogarszania się kompleksu glebowego plonuje gorzej niż żyto, lecz lepiej niż pszenica.
Terminy siewu
Północy wschód – siewy pszenżyta rozpoczyna się już 5 września i zakończyć powinny do 20 września. W centrum siewy można wydłużyć do trzeciej dekady września, a na zachodzie i południu nawet do 5 października, z tym że rozpoczęcie siewu w tych regionach również rozpoczyna się później – od 20 września.
Zimowanie
Przed spoczynkiem zimowym pszenżyto może rozpocząć krzewienie, a w okresie wzrostu wiosennego może posterować dokrzewianiem. Jednak w porównaniu do pszenicy ma mniejsze możliwości wiosennego dokrzewiania, dlatego nie warto zbyt mocno opóźniać terminu siewu.
| Roślina ozima | Wymagania glebowe | Optymalny termin siewu |
|---|---|---|
| Pszenica ozima | Kompleks pszenny bardzo dobry i dobry (klasa I–IIIb) | 15 września – 15 listopada (w zależności od regionu) |
| Rzepak ozimy | Wysokie wymagania pokarmowe; gleby dobre, żyzne | 5 sierpnia – 15 września (w zależności od regionu) |
| Żyto ozime | Słabe gleby; tolerancyjne na niższą jakość | 5 – 30 września (w zależności od regionu) |
| Jęczmień ozimy | Kompleks pszenny bardzo dobry i dobry, żytnio-pastewny | 5 – 20 września (w zależności od regionu) |
| Pszenżyto ozime | Kompleks pszenny, żytnio-pastewny; umiarkowane wymagania | 5 września – 5 października (w zależności od regionu) |
Tabela 1 – Wymagania i terminy siewu roślin ozimych
Uniwersalne zasady zimowania upraw ozimych
Przygotowanie przed zimą
Aby rośliny ozime dobrze przezimowały, muszą osiągnąć odpowiednią fazę rozwoju przed wejściem w spoczynek zimowy. Oznacza to:
- Dla pszenicy i pszenżyta: rozpoczęcie krzewienia, 3-4 źdźbła
- Dla jęczmienia i żyta: pełnia krzewienia, 4-5 rozkrzewień
- Dla rzepaku: rozeta 8-12 liści, szyjka korzeniowa 1-2 cm
Nawożenie jesienne
Jesienne nawożenie zbóż ozimych opiera się głównie na dostarczeniu pod korzeń fosforu i potasu, w mniejszym stopniu azotu. Fosfor odgrywa kluczową rolę w rozwoju systemu korzeniowego, potas wpływa na gospodarkę wodną roślin i ich odporność na stresy, w tym mrozoodporność.
Ochrona przed chorobami i szkodnikami
Batalię o wysokie plony zaczyna się już jesienią. Jesienne odchwaszczanie zbóż ozimych i ochrona przed szkodnikami są nie tylko bardziej skuteczne, ale i bardziej opłacalne niż te wykonywane wiosną.
Podsumowanie – klucz do sukcesu
Uprawa roślin ozimych w Polsce to nie tylko tradycja, ale przede wszystkim racjonalność ekonomiczna. Wyższe plony niż form jarych, lepsze wykorzystanie wilgoci zimowej i wiosennej oraz wcześniejsze terminy zbiorów to główne zalety ozimin. Jednak sukces wymaga:
- Terminowości – każdy gatunek ma swój optymalny termin siewu, którego przekroczenie skutkuje spadkiem plonu
- Właściwego stanowiska – dopasowania gatunku do możliwości glebowych gospodarstwa
- Odpowiedniego nawożenia – szczególnie jesiennego, które przygotowuje rośliny do zimowania
- Doboru odmian – zwracając uwagę na zimotrwałość, szczególnie w przypadku jęczmienia
Czy w Twoim gospodarstwie uprawiasz rośliny ozime? Pamiętaj – dobry plon oziminy to efekt pracy całego roku, która zaczyna się już jesienią, podczas siewu!
Źródła:
- Hodowla Roślin Smolice – „Żyto ozime. Podstawowe zalecenia agrotechniczne”
- Syngenta – „Pszenica ozima”
- Osadkowski.pl – „Kompleksowe rozwiązania w uprawie zbóż ozimych”
- i-rolnik.pl – „Rzepak ozimy od siewu aż po zbiór”
- Tygodnik Rolniczy – „Optymalne terminy siewu zbóż ozimych”
- ProAgri – „Zboża ozime – wszystko, co musisz wiedzieć”
- Wikipedia – „Rośliny ozime”
ksai. fot. Pitsch, Hans, NickyPe, GoranH, rita2000/pixabay
